Historia – Kanał Białomorski

Kanał
Białomorski

KANAŁ BIAŁOMORSKI
1931-1933

Pełna nazwa szlaku wodnego z St. Petersburga do Biełomorska brzmi Bałtycko-Białomorska Droga Wodna. Nazwa Kanał Białomorski lub Biełomorkanał jest najczęściej używana w odniesieniu do jej północnego odcinka, łączącego jezioro Onega z Morzem Białym. Budowę podzielono na dwie części: północną (białomorsko-oneżską) i południową (oneżsko-bałtycką). Północny odcinek był najtrudniejszy i miał kluczowe znaczenie, bo przecinał dział wodny przebiegający pomiędzy jeziorem Onega a Soroką (dzisiaj Biełomorsk) nad Morzem Białym. Na odcinku południowym przede wszystkim pogłębiano rzeki Newę i Swir, aby umożliwić żeglugę z Leningradu do jezior Ładoga i Onega.

Biełomorkanał skracał dotychczasową drogę z Bałtyku na Morze Białe biegnącą dookoła Półwyspu Skandynawskiego o cztery tysiące kilometrów. Jednak w praktyce nie spełnił swojej roli, ponieważ był za płytki dla statków morskich. W latach siedemdziesiątych XX wieku kanał został pogłębiony, co trochę poprawiło jego użyteczność. Okres nawigacji na kanale wynosi 150-170 dni w roku.

Bałtycko-Białomorska Droga Wodna ma 227 kilometrów długości, z czego 39 kilometrów to sztuczne kanały, a pozostałe 188 kilometrów to spiętrzone jeziora i pogłębione koryta rzek. Zbudowano 19 śluz, 49 tam i 15 zapór wodnych, 19 jazów, 33 sztuczne kanały. W sumie 135 obiektów hydrotechnicznych.

Liczba i śmiertelność więźniów Biełtbałtłagu średnio w ciągu roku:
1930 – 600 osób (do czerwca) / brak danych
1931 – 64 100 / zmarło 1438 osób
1932 – 99 100 / zmarło 2010 osób
1933 – 84 500 / zmarło 8870 osób

Gwałtowny wzrost śmiertelności w 1933 roku był spowodowany głodem, który zapanował w wyniku kolektywizacji rolnictwa i zmniejszenia racji żywnościowych więźniom, oraz szalonym pośpiechem w końcowej fazie budowy.

Naczelnicy Biełtbałtłagu:
1931-1932 – E.I. Sienkiewicz
1932 – P.F. Aleksandrow
1933 – S.G. Firin, D.W. Uspienski

Naczelnicy budowy Bałtycko-Białomorskiej Drogi Wodnej „Biełomorstroj” 1931-1933:
Ł.I. Kogan – naczelnik, równocześnie naczelnik Gułagu (1930-1932)
Ja.D. Rapaport – zastępca naczelnika, równocześnie zastępca naczelnika Gułagu
E.I. Sienkiewicz – pomocnik naczelnika i naczelnik Biełtbałtłagu
N.A. Frenkiel – naczelnik robót

Nadzór nad realizacją budowy Biełomorkanału miał bezpośrednio zastępca naczelnika OGPU Gienrich Jagoda.

Kalendarium

1930
5 maja – Biuro Polityczne WKP (b) rozpatruje raport Rady Pracy i Obrony ZSRR w sprawie budowy Bałtycko-Białomorskiej Drogi Wodnej. Projekt budzi wątpliwości części członków Politbiura.
31 maja – polecenie dla OGPU, aby dostarczył siłę roboczą dla budowy kanału.
3 czerwca – decyzja Rady Pracy i Obrony ZSRR „O budowie Kanału Bałtycko-Białomorskiego. Budowę Kanału Bałtycko-Białomorskiego uznać za uzasadnioną”. Opracowanie projektu polecono Ludowemu Komisariatowi Transportu „z założeniem budowy kanału o głębokości pozwalającej na ruch statków o zanurzeniu 18 stóp” (5,5 m).
czerwiec-sierpień – prace rozpoznawcze i przygotowawcze z udziałem 300 inżynierów, geologów, geodetów oraz 600 więźniów Sołowieckiego Obozu Specjalnego Przeznaczenia.

1931
18 lutego – decyzja Rady Pracy i Obrony ZSRR, która zmienia uprzednio ustaloną głębokość kanału z 5,5 m na 3-3,5 m, a termin zakończenia budowy określa na koniec 1932 roku. Planowane wydatki zostają zmniejszone do 60-70 mln rubli. Dla obniżenia kosztów inżynierowie-więźniowie w pośpiechu zmieniają częściowo opracowane projekty żelbetonowych i stalowych konstrukcji na drewniane.
16 listopada – utworzenie Białomorsko-Bałtyckiego Obozu Pracy Poprawczej (Biełtbałtłag) z siedzibą w Miedwieżjegorsku.

1932
czerwiec – zastępca przewodniczącego OGPU Gienrich Jagoda dokonuje inspekcji budowy kanału; jest zadowolony z tempa robót.

1933
23 kwietnia – zakończenie prac na większości obiektów, napełnienie kanału wodą.
28 czerwca – przejście po Kanale Białomorskim pierwszego konwoju statków prowadzonych przez parowiec „Czekist”.
20 lipca – przybycie do Soroki (dzisiaj Biełomorsk) tzw. Ekspedycji Specjalnego Znaczenia nr 1 (cztery okręty, dwie łodzie podwodne), która wypłynęła z Kronsztadu 18 maja.
21 lipca – Józef Stalin w towarzystwie Siergieja Kirowa i Klimienta Woroszyłowa przepływa po Biełomorkanale na statku „Anochin”.
2 sierpnia – Wiaczesław Mołotow podpisuje postanowienie Rady Komisarzy Ludowych ZSRR „O otwarciu Białomorsko-Bałtyckiego Kanału im. Józefa Stalina”.
4 sierpnia – Centralny Komitet Wykonawczy ZSRR poleca OGPU wydać monografię budowy Biełomorkanału oraz odznacza Orderem Lenina: G. Jagodę, Ł. Kogana, M. Bermana (nacz. Gułagu 1932-1937), S. Firina, J. Rapaporta, N. Frenkla, zastępców głównego inżyniera S. Żuka i K. Wierżbickiego. Jednocześnie CKW ZSRR wydaje dekret „O przyznaniu ulg dla uczestników budowy Białomorsko-Bałtyckiego Kanału”, na mocy którego przedterminowo zwolniono 12 484 osoby i skrócono wyroki 59 516 więźniom.

_____
Na podstawie:
1. S. Kriwienko, „Białomorsko-Bałtycki ITŁ” w: N. Ochotin, A. Roginski, red., „Łagry. Przewodnik encyklopedyczny”, oprac. Ośrodek Badań, Informacji
i Upowszechniania Memoriał, Moskwa, tłum. R. Niedzielko, wyd. Ośrodek KARTA, Warszawa 1998.
2. A. Kokurin, Ju. Morukow, „Stalinskije strojki GUŁAGA 1930-1953”, wyd. Matierik, Moskwa 2005, str. 523.
3. I. Czuchin , „Kanałoarmiejcy: istorija stroitielstwa Biełomorkanała”. wyd. Karelia, Pietrozawodsk 1990.